In plaats van iedere ochtend in de collegebanken neer te ploffen, drinkt hij of zij als dekmantel eindeloos koffie in een café.
Ciska de Veld
Ciska de Veld
Stagiair webredactie

Wanneer iemands complete studententijd een web van leugens blijkt te zijn

Studeren is niet voor iedereen appeltje eitje. Uit angst voor gezichtsverlies en falen, leiden sommige studenten een dubbelleven. Onze redacteur zoekt uit wat er schuilgaat achter pretend-studenten.

In plaats van iedere ochtend in de collegebanken neer te ploffen, drinkt hij of zij als dekmantel eindeloos koffie in een café.
In plaats van iedere ochtend in de collegebanken neer te ploffen, drinkt hij of zij als dekmantel eindeloos koffie in een café. Unsplash

Het zou je maar gebeuren. Je dochter, een goede vriend of je nichtje die je denkt door en door te kennen, blijkt in werkelijkheid een heel ander leven te leiden. In plaats van iedere ochtend in de collegebanken neer te ploffen, zwerft hij of zij doelloos over straat of drinkt als dekmantel eindeloos koffie in een café.

Er is maar weinig bekend over deze pretend-studenten (ook wel: spookstudenten). Hoe groot de groep is, is dan ook niet bekend. Maar volgens Vrij Nederland zijn ze er in iedere studentenstad en filmmaker Vincent Tilanus, die een korte speelfilm over het fenomeen maakte, schat dat het landelijk om duizend(en) HBO en universitaire studenten gaat.

Moeilijk voor te stellen

Toen ik bekend raakte met dit fenomeen viel mijn mond ervan open. Bestaat dit echt?, dacht ik nog. Aan de andere kant verbaast het me eigenlijk ook weer niet. Ik ben zelf ook als de dood om steken te laten vallen en zou het ook heel moeilijk vinden om mijn vrienden en familie te vertellen dat ik mijn tentamen voor de zoveelste keer niet heb gehaald. En als de tweede of derde studie waar ik aan begonnen ben weer niet was wat ik voor ogen had, zou ik het zelf dan misschien ook een tijdje voor me houden? Ik weet het niet. Wel weet ik dat het wegvallen van de studiefinanciering, de BSA-regelingen en de torenhoge kamerprijzen de druk doen opvoeren. En dat maakt het er niet bepaald makkelijker op.

Om beter te begrijpen hoe het zo ver kan komen, ging ik in gesprek met Vincent Tilanus, regisseur van de film ‘Bladgoud’ over een student die precies zo’n leven leidde. Ook belde ik met studentcoach Niels Bakker van Wakker bij Bakker’ die de afgelopen jaren een aantal pretend-studenten heeft geholpen.

Hoe het begint

De benarde situatie waar deze studenten in belanden, begint vaak met iets kleins. Zo zegt studentcoach Niels: “Een dief is ook geen geboren dief. Voor pretend-studenten begint het vaak heel klein, bijvoorbeeld met het te laat inschrijven voor een tentamen. Even zorgt het voor opluchtingen en denken ze ‘ach kan gebeuren’, waardoor ze het aan niemand vertellen. Tot ze hierdoor het volgende tentamen ook niet mogen maken en het vak dat daarop aansluit ook niet. Eindstand? Ze kunnen een half jaar geen onderwijs volgen terwijl hun ouders en vrienden al die tijd denken dat het gewoon goed gaat. Leg dat maar eens uit. Ze hebben zich gewikkeld in een web van leugens waarvan ze niet meer weten hoe ze eruit moet ontsnappen.”

Het is puur liegen om niet ontmaskerd te worden en te kunnen overleven.

Vincent Tilanus

Wanneer je hoort dat iemand jarenlang heeft gelogen, denk je misschien dat die persoon niet helemaal lekker is of wat mankeert. “Maar”, zegt regisseur Vincent, “het zijn geen pathologische leugenaars. Het gaat hier om mensen die niet kunnen toegeven aan hun gebreken en al helemaal niet willen falen. Schaamte bouwt zich stapje bij beetje op.”

Liegen om te overleven

Het lijkt er dus op dat het hier gaat om een flink uit de hand gelopen en onbedoelde opstapeling van problemen. Vincent bevestigt dat. “Er zijn maar heel weinig mensen die deze leugens gebruiken om hogerop te komen. Er wordt nauwelijks gelogen vanuit elleboog gedrag. Het is puur liegen om niet ontmaskerd te worden en om maar te kunnen overleven. Die angst heb ik in mijn film invoelbaar willen maken.”

In plaats van iedere ochtend in de collegebanken neer te ploffen, zwerft hij of zij doelloos over straat.
In plaats van iedere ochtend in de collegebanken neer te ploffen, zwerft hij of zij doelloos over straat.Unsplash

Zodra de eerste leugens de wereld in zijn, moet je direct daarna alweer nieuwe leugens hebben klaarliggen om maar niet door de mand te vallen. En dat is voeding voor een negatieve spiraal. Niels: “Op korte termijn lucht het misschien op, voelt het positief en is er ruimte voor leuke afleiding. Maar uiteindelijk leidt het tot een emotionele gevangenis, ben je constant bezig met wie je wat hebt verteld en raak je verstrikt in je eigen web van leugens.”

Ooit knapt de luchtbel

Uiteindelijk kan het niet anders dan dat een pretend-student door de mand valt. Je moet op gegeven moment een diploma ontvangen of een stap zetten in het werkende leven. En dat blijkt een enorm moeilijk en gecompliceerd punt. Zo vertelt Vincent dat sommige pretend-studenten zelfmoord plegen op de datum van hun afstuderen omdat ze de confrontatie niet aan kunnen.

Maar gelukkig lukt het sommigen ook om de schaamte van zich af te schuiven en te praten over de problematiek waar zij steeds dieper in gezakt zijn. Niels: “Het is de kunst deze studenten opnieuw hun eigen waarden te laten omarmen. De leugens zijn wellicht niet terug te nemen, maar er ligt nog een heel leven voor hen. Ja, ze zullen misschien mensen om hen heen verliezen. Het kan dat die zich zo bedrogen voelen, dat het vertrouwen niet meer te herstellen lijkt. Maar juist hun dierbaarste vrienden en familie zullen altijd achter ze blijven staan en kunnen het duwtje in de goede richting bieden.”

Het is niet alleen van nu

Volgens Vincent staat het probleem van de pretend-studenten niet op zichzelf: “We hebben op dit moment een prestatiecultuur en daarin wordt ‘moeten stoppen met je studie’ gezien als een ongelooflijke afgang. We focussen ons vandaag de dag eerder op wat we nog niet kunnen, dan op wat we al wel kunnen. En met alleen een diploma op zak kom je er niet. Als dat maar zo door blijft gaan en het dialoog niet verandert, zal de angst om te falen er ook niet minder op worden.”

 “het zijn geen pathologische leugenaars", zegt regisseur Vincent,
“het zijn geen pathologische leugenaars", zegt regisseur Vincent,Unsplash

We zijn er op gebrand het beste uit onszelf te halen en als we niet streven naar excellentie, zijn we bang er niet bij te horen. “Ik denk dat het probleem best nog wel eens groter zou kunnen worden”, zegt Vincent. “Maar, het is niet iets nieuws. Mijn ouders kenden ook al verhalen vanuit hun eigen studententijd van studenten die eigenlijk helemaal niet studeerde. Het is een probleem en fenomeen dat de afgelopen decennia al voorkomt.”

We moeten er meer over praten

Volgens Vincent en Niels moeten we falen bespreekbaarder maken. Hulp voor deze studenten moet laagdrempeliger worden. Zo zegt Niels: “Ik noem mijzelf nadrukkelijk ‘coach’ in plaats van ‘psycholoog’ om de stap naar hulp wat toegankelijker te maken. Hoewel het het zeker niet zo is, voelt hulp zoeken voor veel mensen als iets negatiefs, iets zwaks. Dat ze het eigenlijk zelf zouden moeten kunnen oplossen.”

Vincent: “Landelijk moet het meer erkend worden dat dit probleem er is. En in principe is het ook veel breder dan alleen pretend-studenten. Het gaat om kosten wat het kost schijn hooghouden in een wereld van winnaars en verliezers en een enorme angst voor falen en gezichtsverlies. Dezelfde negatieve spiraal van leugens kan opgaan voor situaties als een onverwacht ontslag of de zoveelste keer verliezen bij een sportwedstrijd.”

Het streven van Vincent en Niels om dit onderwerp bespreekbaarder te maken, onderstrepen wij volledig. En we hopen dat we met dit artikel ook een bescheiden bijdrage kunnen leveren. Mocht je jezelf in dit verhaal herkennen, dan kun je contact opnemen met Niels via ‘Wakker bij Bakker’.

De korte speelfilm 'Bladgoud' is hier te bekijken.