Lizzy van Hees
Lizzy van Hees
Online redacteur

Homorechten zijn niet vanzelfsprekend in Oekraïne, maar dat gaat Vitalina veranderen

Op Internationale Vrouwendag werd Vitalina Koval aangevallen met chemische verf.  Daarom wordt ze door Amnesty geëerd tijdens de Levendenherdenking op de Zwarte Cross, waar een minuut stilte wordt gehouden voor mensenrechtenactivisten wereldwijd. Wij spraken de 28-jarige in Amsterdam.

Vitalina Koval zet zich onvermoeibaar in voor lhbt- en vrouwenrechten in Oekraïne
Vitalina Koval zet zich onvermoeibaar in voor lhbt- en vrouwenrechten in Oekraïne

Wanneer ik Vitalina een hand geef, valt me meteen op dat de 28-jarige heel bescheiden en misschien zelfs een tikkeltje verlegen is. Je zou verwachten dat de Oekraïense lhbt-activist inmiddels wel gewend is aan een gezonde dosis media-aandacht. Zeker nu ze door Amnesty is uitgenodigd om naar Nederland te komen en het beroemde festival Zwarte Cross te bezoeken in Lichtenvoorde.

“Nadat ik werd benaderd door Amnesty International, heb ik het festival meteen gegoogled,” vertelt Vitalina enthousiast. “Ik ben gek op muziekfestivals, dus toen ik de foto’s van de Zwarte Cross zag, dacht ik echt: ‘Wow, dit ziet er geweldig uit! Hier wil ik naartoe!”

Vitalina Koval
Vitalina Koval

Haar enthousiasme is duidelijk oprecht en Vitalina vertelt opgewekt verder over wat er allemaal op het programma staat, nu ze een week in Nederland is: “Morgen is de persconferentie voor de Zwarte Cross en moet ik wat interviews doen, geloof ik. Maar woensdag krijg ik een rondleiding door Amsterdam.'' Ze vervolgt: “Ik ben hier echt niet alléén voor het activisme, ik ben er ook om Amsterdam en Nederland beter te leren kennen. Al is activisme natuurlijk wel het belangrijkste,” zegt ze lachend.

Dat activisme het belangrijkste is, staat als een paal boven water. Vitalina Koval is 28 en komt uit een kleine stad in Oekraïne. Sinds tweeënhalf jaar komt ze actief op voor de rechten van lhbt'ers in haar land. “In mijn stad, Uzhorod, wonen misschien 120.000 mensen, en zoiets als een lhbt-gemeenschap bestaat officieel gewoon niet.”

Je hebt de social media cookies niet geaccepteerd.

Om bovenstaande inhoud te bekijken moet je de social media cookies accepteren. Hierdoor kan je social media berichten zien, delen en erop reageren.

Wijzig cookie instellingen

Eerder dit jaar, op Internationale Vrouwendag, deed de activist mee aan een kleine vreedzame demonstratie voor vrouwenrechten. Plots werd ze belaagd door een groepje van vier vrouwen, die chemische rode verf over haar en elf andere demonstranten gooiden.

Dat is iets wat je niet zomaar in de koude kleren gaat zitten. Sinds die dag maakt Vitalina zich nóg harder voor de lhbt- en vrouwenrechten in haar land. Ik spreek met haar af op het kantoor van Amnesty Nederland in Amsterdam. Omdat het de zoveelste zomerse dag op rij is, gaan we in de tuin zitten.

Als ik vraag hoe lang Vitalina zich al inzet voor lhbt-rechten, schieten haar ogen aarzelend omhoog. “Pfoe, ik denk zo’n tweeënhalf jaar nu.” Ze vervolgt na een kleine pauze: “Ja, ik ben tweeënhalf jaar geleden uit de kast gekomen.”

Kun je daar iets meer over vertellen?

“Ja, het was voor mij echt een hele lange weg. Ik heb tien jaar lang een innerlijke strijd gevoerd. Ik wist wel dat ik op vrouwen viel, maar het was alsof ik een soort interne homofobie had.”

In mijn woonplaats was ik één van de eerste lhbt’ers die uit de kast kwam

Vitalina Koval

Best moeilijk om dat los te laten en jezelf te accepteren.

“Dat was echt een big deal voor mij. Maar toen het hoge woord er eenmaal uit was, was het ook een enorme opluchting. Eindelijk kon ik mezelf zijn. Ik werd een soort open boek. Dat is wat ik andere mensen ook toewens. Nadat ik uit de kast was, besloot ik eigenlijk direct dat ik me in wilde zetten voor lhbt- en vrouwenrechten. Maar eigenlijk had ik toen nog geen idee waar ik moest beginnen.”

Waar was je bang voor toen je uit de kast kwam?

“Ik was echt één van de eerste lhbt’ers die open was over haar seksualiteit in Uzhorod, de stad waar ik vandaan kom. Dus ik wist zeker dat er consequenties zouden zijn en veel negatieve reacties. Maar bang was ik eigenlijk niet meer. Ik wilde gewoon dat mensen hun meningen eindelijk eens zouden veranderen, iemand moet zich hiervoor hard maken. Waarom ik niet?”

Maar zo voor de hand liggend is dat helemaal niet als je kijkt naar de recente geschiedenis van Oekraïne. Voor 1991 maakte het land nog deel uit van de Sovjet Unie, homoseksualiteit was toen bij wet verboden en seks tussen twee mannen was strafbaar.

Ik vraag Vitalina naar wat er allemaal veranderd is sinds 1991. Wanneer ik mijn verbazing uit over het feit dat het homohuwelijk nog steeds verboden is in Oekraïne, begint ze hardop te lachen: “Zover durf ik nog niet eens te kijken!”

Ik schaam me een beetje voor mijn opmerking en bied mijn verontschuldigingen aan. Hier in Nederland voelen deze vrijheden tegenwoordig zo vanzelfsprekend.

Ze neemt het me gelukkig niet kwalijk. “De enorme hoeveelheid vrijheid die jullie in Nederland hebben, is gewoon onvoorstelbaar in mijn land,” legt ze uit. “Bij ons is homoseksualiteit nog een taboe. Als openlijk homoseksueel heb je het heel moeilijk. Behalve misschien in grote steden zoals Kiev. Verder houden veel lhbt’ers hun seksuele geaardheid geheim. Het land en de mensen zijn zo traditioneel, dat je als lhbt’er openlijk wordt gehaat.”

Toch is er wel sprake van vooruitgang, ook al gaat dat heel langzaam.

“Het afgelopen jaar werd er voor de derde keer een succesvolle Pride georganiseerd in Kiev. Voorheen weigerde de politie namelijk te helpen met de beveiliging voor deze dag. Dit jaar was er politiebeveiliging voor de 5.000 bezoekers, en ik kon gewoon genieten en mee feesten!”

“Het thema dit jaar was zichtbaarheid. En dat is meteen één van onze belangrijkste doelen. Deze gemeenschap moet zichtbaarder worden. We zijn er wél, en dat moeten we laten zien.”

En dat ga je hier in Nederland op de Zwarte Cross ook doen. Waarom heeft Amnesty je uitgenodigd?

“Ik organiseer al twee jaar met een kleine groep feministen een demonstratie op Internationale Vrouwendag. Maar dat gaat niet altijd vlekkeloos. Vorig jaar werden we lastig gevallen door de extreemrechtse organisatie Karpatka Sich. Ze hebben ons geduwd en al onze posters verscheurd.”

De verf brandde als een gek. Ik dacht dat ik blind zou worden

Vitalina Koval

”Dit jaar deden ze voor de tweede keer een aanval op ons. We waren gewoon met een klein groepje in alle rust en vrede aan het demonstreren in het centrum van Uzhorod. Het voelde eigenlijk als een geweldige dag,” vertelt de 28-jarige. “We waren zelfs al plannen aan het maken om de goede afloop samen te vieren in de kroeg of disco.”

Maar dat liep toch anders af. “Plotseling kwamen er vier vrouwen op ons af die allemaal rode verf over ons heen gooiden,” vertelt Vitalina kalm. “De verf zat bij mij overal, over mijn lijf, in mijn gezicht en zelfs in mijn ogen. Dat brandde als een gek, ik dacht dat ik blind zou worden.”

Op Internationale Vrouwendag werd Vitalina Koval aangevallen met chemische verf
Op Internationale Vrouwendag werd Vitalina Koval aangevallen met chemische verf

Hoe is dat afgelopen?

“Ik werd opgehaald met een ambulance en in het ziekenhuis hebben ze me pijnstillers gegeven. Ook zijn mijn ogen een paar keer uitgespoeld om alle troep eruit te krijgen. Het was olieverf die was verdund met aceton. Ik heb echt mazzel dat ik er zo goed vanaf gekomen ben.”

In het ziekenhuis werd een medisch rapport opgesteld waarin stond dat ze écht was aangevallen.

“Ik ben met dat rapport onder mijn arm meteen naar het politiebureau gegaan. Helaas moest ik daar wel tot na middernacht blijven.”

Duurde het zo lang voordat ze de aangifte konden verwerken?

“Ik denk dat er twaalf slachtoffers waren, en we waren met zeven vrouwen op het bureau. Maar daar waren de daders ook. Toen kwamen we erachter dat de vrouwen die ons hadden aangevallen eigenlijk gewoon de vriendinnetjes waren van de mannen van Karpatka Sich.”

Ik kan me niet voorstellen hoe het moet voelen om luttele uren na zo’n aanval weer oog in oog te staan met de mensen die je dit hebben aangedaan.

“Dat was heel heftig. Maar het bevestigde ook meteen dat het allemaal een vooropgezet plan was. Het was dezelfde organisatie, met hetzelfde motief.”

Hoe bedoel je een vooropgezet plan?

“Nadat Karpatka Sich ons lastig had gevallen in 2017, kwamen ze best wel negatief in het nieuws. Dus dit jaar gooiden ze het over een andere boeg. Waarschijnlijk dachten ze dat ze betere publiciteit zouden krijgen als de aanval door vrouwen werd gedaan om ‘op te komen voor de traditionele rol van de vrouw’.”

Vitalina Koval
Vitalina Koval

En jullie waren dus urenlang in dezelfde ruimte als de daders?

“Nou de daders werden na drie uur alweer naar huis gestuurd. Maar voor ons was het helaas andere koek. Wij zijn daar wel negen of tien uur geweest. En al die tijd hebben we niks te eten of te drinken gekregen.”

Ik kijk Vitalina verbaasd aan. Hoe kan het nou dat jullie als slachtoffers daar veel langer moesten blijven? Je zou denken dat het eerder andersom zou zijn.

“Dat heeft alles te maken met het aangiftesysteem van onze politie,” legt ze uit. “Wij wilden perse dat de politie de aangifte zou classificeren als een haatdelict. Maar de politie wilde hier niet naar luisteren. Ze zeiden dat als we weg zouden gaan, dat ze de aanklacht gewoon zouden behandelen als vandalisme.”

Dit is precies het probleem in Oekraïne, volgens Vitalina. Er is geen voorgeschiedenis voor haatdelicten. Zeker niet tegen de lhbt-gemeenschap. Dus er zijn ook geen procedures bij de politie.

De daders komen er waarschijnlijk met een kleine boete vanaf

Vitalina Koval

“Het is eigenlijk een grote vicieuze cirkel: geweld tegen lhbt’ers worden niet zo bestempeld, omdat er geen procedure en regels voor zijn. Maar zolang geen enkele zaak zo wordt behandeld, worden de passende procedures niet ontwikkeld. En dit betekent ook dat homogeweld niet terug te zien is in de cijfers.”

Hoe staat het er dan voor met de vrouwelijke verdachten van de verfaanval?

“Ik heb mijn advocaat gister nog gesproken. Twee van de vier verdachten worden in behandeling genomen. Maar daar hebben we eigenlijk niets aan, want de politie ziet het als vandalisme. Dus ze komen er waarschijnlijk met een kleine boete vanaf.”

Ik vraag me hardop af of dit soort aanvallen het nieuws in Oekraïne halen, en hoe er dan over wordt gesproken. Vitalina haakt hier meteen op in. Volgens haar is het goed opgepakt in het landelijke nieuws: “Dat deden ze netjes, gewoon zoals het echt is gebeurd.”

Maar dat geldt niet voor de lokale nieuwszenders in Uzhorod. “Sommige zenders beweerden simpelweg dat wij het als ‘crazy feminists’ geprovoceerd hadden. Ik word sowieso gezien als een vreselijke feminist die alleen maar rare fratsen uithaalt.”

Vitalina net na de verfaanval
Vitalina net na de verfaanval

Ondanks deze tegenslag, blijf je doorgaan. Wat hoop je te bereiken?

“Ik wil erop hameren dat er een consequente procedure komt en dit soort zaken eerlijk worden behandeld voor de rechter. Neonazisme is echt een groot probleem in Oekraïne. die mensen moeten weten dat ze er niet langer mee weg komen. Als de extreemrechtse groepen goed in kaart worden gebracht en eerlijk worden gestraft, zullen ze hopelijk minder snel de fout in gaan. Nu voelen ze zich onoverwinnelijk. En dat zijn ze ook, want ze worden nooit gepakt.”

Vitalina is vastbesloten om het stigma rondom feminisme en homoseksualiteit met de grond gelijk te maken. “Op een dag wil ik wakker worden in een progressieve en tolerante maatschappij. Waar iedereen dezelfde kansen krijgt. Dat moment is nog ver weg, maar dit is de eerste stap!”

En wie weet, brengt de actie van Amnesty haar wel weer een stapje dichterbij haar doel.

Amnesty heeft ongeveer drie weken geleden contact opgenomen met Vitalina. Vrijdag om 20:00 uur wordt er een minuut stilte gehouden op het festival. Maar wat misschien nóg belangrijker is, is dat er een petitie wordt gehouden onder de festivalgangers. Volgens de activist is elke handtekening súper belangrijk. Hoe meer handtekeningen worden verzameld, hoe meer Vitalina de politie onder druk kan zetten. Met als doel om de wetgeving in Oekraïne te veranderen.