Vrouw loopt langs een 'pro choice' muurschildering in Dublin
Jeroen Schouwenburg
Jeroen Schouwenburg
Contributor

Deze 6 dingen moet je weten om het Ierse abortusreferendum te begrijpen

Ierland heeft een van de strengste abortuswetgevingen van Europa. Zelfs als je abortus pleegt na een verkrachting kan je er 14 jaar cel voor krijgen. Vandaag stemmen de Ieren of ze het verbod op abortus willen afschaffen. En om het goed te kunnen volgen, moet je in ieder geval dit weten.

Vrouw loopt langs een 'pro choice' muurschildering in Dublin
Vrouw loopt langs een 'pro choice' muurschildering in DublinANP

Ierland is van oudsher een streng katholiek land dat op sociaal-maatschappelijk vlak vaak wat achterloopt op de rest van West-Europa. Zo werd homosexualiteit pas in 1993 gelegaliseerd en was scheiden tot 1996 onmogelijk. Hoewel er de laatste jaren grote stappen zijn gemaakt - zo werd in 2015 het homohuwelijk gelegaliseerd - zijn Ierse vrouwen anno 2018 nog steeds geen baas in eigen buik. Maar daar kan vrijdag 25 mei 2018 verandering in komen. Dan vindt het referendum plaats over de afschaffing van het verbod op abortus . Maar of het zo ver komt is nog maar de vraag.  We zetten even voor je op een rijtje hoe dat zit.

1. Ieren hebben dit ooit zelf zo gewild

Ierland heeft  - op Malta na - de strengste abortuswetgeving van de Europese Unie. Zelfs in het geval van verkrachting, incest of fatale afwijkingen van de foetus is abortus niet toegestaan. Doe je het toch, dan kan je veertien jaar celstraf krijgen. De enige keer wanneer abortus wel toegestaan is, is als het leven van de moeder in gevaar is. Het klinkt ons misschien gek in de oren, maar de Ierse bevolking heeft ooit zelf ingestemd met deze regels.

Nederlandse vrouwen streden in de jaren 70 ook voor het recht op abortus
Nederlandse vrouwen streden in de jaren 70 ook voor het recht op abortusANP

Toen in de jaren zestig de vrouwenbeweging opkwam in veel westerse landen ging dat gepaard met de roep om abortusrechten. Dit leidde tot legalisering van abortus in veel Europese landen, zoals in 1967 in buurland Groot-Brittannië en in 1984 in Nederland. Maar in Ierland wilde de regering dit tegenhouden. Ze stelde ‘het recht om te leven’ van de foetus in de grondwet gelijk aan dat van de moeder. In 1983 werd dit zogenaamde ‘Achtste Amendement’ toegevoegd aan de grondwet nadat 66.9 procent van de Ierse bevolking in een referendum vóór had gestemd.

2. De zaak ‘Miss X’ bracht verandering

Maar het verbieden van abortus houdt natuurlijk niet het ontstaan van ongewenste zwangerschappen tegen. En zo had het verbod met name als gevolg dat vrouwen ergens anders heen gingen om hun zwangerschap af te breken. Sinds 1980 zijn er meer dan 170.000 Ierse vrouwen naar het buitenland afgereisd voor een abortus, het overgrote deel deed het in Engeland.

Maar let op, ook dat was tot 1992 officieel niet toegestaan. Het veranderde toen de zaak van ‘Miss X’ Ierland schokte. Een 14-jarig meisje dat zwanger werd na verkracht te zijn door een familievriend werd verboden naar Engeland te reizen voor een abortus. De Ieren gingen daarop de straat op om tegen deze regelgeving te protesteren. In het referendum dat daarop volgde, koos de meerderheid ervoor dat vrouwen voortaan wel  in het buitenland een abortus mochten ondergaan.

3. Het buitenland gaat zich ermee bemoeien

De laatste jaren is er steeds meer kritiek op het abortusbeleid van Ierland gekomen uit zowel binnen- als buitenland. In 2010 deed het Europees Hof voor de Rechten van de Mens een uitspraak waarin ze zei dat Ierland de Europese Conventie voor de Rechten van de Mens overtrad. Er waren namelijk geen richtlijnen die duidelijk maakte wanneer een vrouw om medische redenen een abortus kon krijgen.

Muurschildering in Dublin van Savita Halappanavar, die stierf omdat ze geen abortus kreeg
Muurschildering in Dublin van Savita Halappanavar, die stierf omdat ze geen abortus kreegANP

De gevolgen hiervan werden pijnlijk duidelijk met de dood van de 31-jarige Savita Halappanavar in 2012. Na zeventien weken zwangerschap kreeg Halappanavar een ernstige complicatie. Het werd duidelijk dat de foetus het niet zou overleven. Ook Halappanavar zelf liep ernstig gevaar. Toch mocht ze geen abortus omdat de foetus nog een hartslag had. Een verloskundige gaf de bizarre uitleg dat het niet kon omdat ‘Ierland een katholiek land is’. Toen de dokter uiteindelijk toch ingreep, was het voor Halappanavar al te laat.

Na dit drama nam het aantal aanhangers van de ‘pro choice’-beweging sterk toe. Zo trekt de ‘pro choice march’ die sinds 2012 in Dublin gehouden wordt jaarlijks duizenden demonstranten. Linda Kavanagh, woordvoerder van de mars, zei tijdens de mars van vorig jaar: “Het Achtste Amendement heeft voor ongekend veel verdriet gezorgd, het wordt tijd dat we het voor eens en altijd afschaffen.”

4. Wat er gebeurt als het ‘ja-kamp’ wint

Het referendum dat vrijdag wordt gehouden is uitgeroepen door Leo Varadkar, de huidige premier van Ierland (die ook openlijk homoseksueel is). Het was een van de eerste dingen die hij deed toen hij in juni 2017 aantrad.

De Ierse premier Leo Varadkar poseert met activisten uit het ja-kamp in Dublin
De Ierse premier Leo Varadkar poseert met activisten uit het ja-kamp in DublinANP

Als vrijdag het ja-kamp wint, wordt het Achtste Amendement ingetrokken en gaat de regering een nieuwe abortuswet doorvoeren. In het voorstel van de regering staat dat tot twaalf weken alle zwangerschappen onderbroken mogen worden, ongeacht de reden.Na twaalf weken mag de foetus alleen worden weggehaald als de moeder gevaar loopt of als de foetus fatale afwijkingen heeft. Ter vergelijking, in Nederland mag je tot de vierentwintigste week altijd je zwangerschap afbreken.

5. Ierse vrouwen worden ineens activisten

Het referendum heeft bij veel vrouwen de politieke activist in zich losgemaakt. Een van hen is Siobhan Donohue. Ze is nog steeds verbitterd dat ze naar Engeland moest voor haar abortus. “Ik was altijd dat meisje in de klas dat nooit haar hand op stak en alles braaf deed volgens de regels. Politiek interesseerde me niet, tot nu, nu ik een intens gevoel van verontwaardiging voel.”

Politiek interesseerde me niet, tot nu

Siobhan Donohue, 'pro choice'-activist

Dat het referendum enorm leeft onder Ieren is ook te zien aan de grote getalen emigranten die terugkeren naar Ierland om hun stem uit te brengen bij dit referendum. Ja-stemmer Amy Fitzgerald komt er helemaal voor terug uit Canada. Ze zegt tegen The Guardian: “Ik vind dit zo belangrijk dat ik wil dat mijn stem gehoord wordt. Ik snap niet waarom het iemand anders wat aangaat wat vrouwen zelf beslissen.”

6. Religie speelt nog steeds een belangrijke rol

Maar of het referendum door het ja-kamp gewonnen gaat worden, is nog verre van zeker. Want hoewel Ierland in de afgelopen jaren een stuk progressiever is geworden, blijft abortus nog een hele gevoelige kwestie. Voor een groot deel komt dat doordat Ierland nog altijd een heel religieus land is. De katholieke kerk heeft nog steeds veel invloed in de maatschappij en de politiek. Bij het laatste bevolkingsonderzoek uit 2016 zei slechts tien procent van de Ieren niet religieus te zijn. Ter vergelijking: in Nederland is dat 50 procent.

Tegenstanders van abortus demonstreren op 12 mei in Dublin
Tegenstanders van abortus demonstreren op 12 mei in Dublin ANP

Er zijn ook veel gematigde katholieken die niet tegen versoepeling van de abortuswet zijn, maar de nieuwe abortusplannen van de regering te extreem vinden. Zo zegt Venetia Taylor, een 35-jarige advocaat uit Dublin, tegen de BBC: “Het plan dat nu op tafel ligt, gaat veel te ver. Ik vind dat niemand een zwangerschap moet afbreken omdat het beter uitkomt, om sociale redenen. Als het alleen zou gaan om abortus bij verkrachtingen, incest en een terminale foetus had ik zeker ja gestemd. Nu stem ik vrijdag nee.”

Op het moment van publicatie van dit stuk staat het ja-kamp in de peilingen met 44 procent van de stemmen voor, tegenover het nee-kamp dat 32 procent van de stemmen heeft. En het gaat spannend worden, 24 procent van de Ieren zegt namelijk nog niet besloten te hebben. Wij hopen in ieder geval dat na vrijdag de Ierse vrouwen nu ook eindelijk - net als wij in Nederland - baas in eigen buik zijn.