Emilie van Outeren en Rutte
Foto van Eva Jinek

De VVD vist uit een te kleine vijver

Het derde kabinet van Rutte is pas vier maanden onderweg, maar zag deze week al zijn eerste bewindspersoon sneuvelen: Halbe Zijlstra. Opvallend genoeg is het opnieuw een VVD’er die sneuvelt. Hoe komt het toch dat zoveel VVD’ers betrokken raken in allerlei affaires? We bespreken het met politiek journalist van NRC Handelsblad Emilie van Outeren en journalist Jort Kelder.

Beeld van de video

Het verlies van Zijlstra was volgens Kelder een gevoelige kwestie. "Halbe was als fractievoorzitter de meesterknecht van Rutte. Degene die alle vuile klusjes heeft moeten opknappen." Een belangrijk iemand voor Rutte en ook voor de partij. "Deze zaak kleeft dus wel degelijk aan de VVD." Maar Jort gelooft niet direct dat de komende verkiezingen daardoor beïnvloed worden. Jort: “We hebben nog wat weken, er kan nog van alles gebeuren.”

Emilie beaamt dat het inderdaad heel erg is voor de partij dat Zijlstra heeft moeten vertrekken, omdat hij één van de oude steunpilaren van Rutte is. Ook is zijn vertrek echt een aderlating voor de rechterflank van de VVD. "Rutte is niet zo rechts binnen zijn partij. Halbe Zijlstra was hún bruggetje naar Mark."

De grootste machtspartij van Nederland

VVD’ers moeten vaker aftreden dan politici van andere partijen. Ze zijn ook vaker in opspraak. Dat blijkt uit de Politieke Integriteits Index 2017 van Vrij Nederland. De partij is verantwoordelijk voor eenderde van het totaal aan schandalen in 2016. Veertien affaires in 2015, vijftien affaires in 2016. Dat komt volgens Jort omdat de VVD de grootste machtspartij is geworden de afgelopen jaren. Vroeger had het CDA patent op relletjes. Jort: "Als grote machtspartij wordt vaak niet meer goed geselecteerd en wordt er ook vaak in een te kleine kring gezocht. Momenteel bestaat de VVD bijvoorbeeld allemaal uit carrièrepolitici, mensen die alles hebben ingezet op de politiek en niets te verliezen hebben behalve die ene baan. Hoe lang is het geleden dat er mensen van buiten de politiek gevraagd werden, mensen zoals Ruding en Hans Weijers?"

De vijver waaruit gevist wordt, is klein

Van Outeren: "Ook al is de VVD wél de grootste in de Eerste en Tweede Kamer ze zijn slechts de zevende partij in ledenaantal." Daarbij hebben de leden van de partij volgens haar een wat lossere moraal. “Ook al hebben ze sinds 2013 integriteitregels, het morele zit er niet heel erg in. Het is een ondernemerspartij, zo lang je je binnen de wettelijke kaders beweegt, mag het. Maar de politiek werkt niet meer zo.” De ironie in deze is volgens Jort trouwens dat niemand netter is dan Rutte zelf.

Alcoholmisbruik zonder politieke consequenties

Vroeger was het anders. Toen lag de morele lat bij politici een heel stuk lager. Tijdens het kabinet ’73 –‘77, waren er volgens Jort ongelooflijk veel affaires. Vooral aan drank gerelateerd. Ruud Lubbers reed in 1974 in aangeschoten toestand een zuil omver, is gevlucht, ingehaald door de politie en toen opgepakt. Den Uyl reageerde laconiek: ’ja dat kan toch iedereen gebeuren’. In 1975 reed minister Jan Pronk dronken in een greppel. Hij kreeg 2000 boete en negen maanden ontzegging van de rijbevoegdheid. Ook dat werd weggesust. Niemand hoefde af te treden, men ging door met de orde van de dag. Niet te vergelijken met hoe nu politici worden bekritiseerd en beoordeeld.

Veel affaires, weinig consequenties

Hoewel de VVD zich van reuring naar reuring lijkt te bewegen, winnen ze meer stemmen dan dat ze verliezen. Emilie: “Vorig jaar hadden we het aftreden Art van der Steur drie weken voor de verkiezingen. In 2015 was het aftreden van Teeven en Opstelten een week voor de verkiezingen, en de affaire met Mark Verheijen twee weken daarvoor. Toch wordt de VVD steeds de grootste. Blijkbaar vindt de achterban van de partij deze kwesties allemaal niet zo belangrijk. Dus de kans is groot dat dat ook nu niet het geval is."

Jort vindt wél dat we een beetje burgerlijk geworden zijn. Volgens hem zijn de lontjes in ons land over het algemeen erg kort, terwijl de morele maatstaf die wij aanleggen voor politici, niet altijd voor onszelf gelden. Het gevolg hiervan zou volgens hem kunnen zijn dat je alleen nog maar grijze muizen krijgt in de politiek. Keurige carrière-ambtenaren. "Vergeet niet, anderhalf procent van de bevolking is slechts lid van een partij waarvan tien maar überhaupt bereid is om iets te doen. Dat is een zorg voor ons allemaal."